W prawie istnieje pojęcie „klauzuli generalnej” przepisu sformułowanego tak szeroko, że może obejmować prawie wszystko. Klauzule generalne są niezbędne tam, gdzie życie jest zbyt złożone, by dało się je opisać katalogiem zamkniętych przypadków. Ale wiadomo też, że im szersza klauzula, tym większe ryzyko nadużycia. Bo „prawie wszystko” zbyt łatwo zamienia się w „cokolwiek, co mi odpowiada”.

W sporze o dostęp do danych pojazdowych taką klauzulą generalną staje się powoli tajemnica handlowa. I właśnie dlatego propozycje pojawiające się w ramach Digital Omnibus, które mogłyby poszerzyć jej zakres lub osłabić mechanizmy kontroli, powinny budzić niepokój każdego, kto zależy od realnego dostępu do danych w warsztacie.

Jak Data Act rozwiązał problem odmowy

Kiedy Data Act wchodził w życie, jedną z najtrudniejszych kwestii do uregulowania było pytanie o odmowę dostępu. Oczywiste było, że prawo musi chronić uzasadnione tajemnice handlowe i tego nikt rozsądny nie postuluje, żeby producent samochodu był zmuszony ujawniać algorytmy sterowania silnikiem czy formuły chemiczne w zastosowanych materiałach. Ale równie oczywiste było, że bez żadnych ograniczeń pojęcie „tajemnicy handlowej” stanie się wytrychem, którym można otworzyć lub zamknąć każde drzwi.

Rozwiązanie, które przyjęto w Data Act, opiera się na trzech filarach. Pierwszy filar można opisać jako to, że dostęp do danych jest zasadą, a odmowa jest wyjątkiem. Drugi to, że wyjątek musi być uzasadniony konkretnie, a nie ogólnikowo. Zatem posiadacz danych musi wykazać, że ujawnienie spowoduje rzeczywistą, a nie hipotetyczną szkodę. Trzeci to, że posiadacz danych, który odmawia, ma obowiązki raportowania, czyli musi udokumentować swoje odmowy i ich podstawę w sposób umożliwiający weryfikację przez organy nadzorcze lub w ramach postępowań spornych.

Ten trzeci filar, czyli obowiązek raportowania, jest niestety często pomijany w dyskusjach jako techniczny szczegół. W rzeczywistości jest on kluczowy dla całego systemu.

Dlaczego raportowanie jest ważniejsze niż się wydaje?

Wyobraźmy sobie rynek bez obowiązku raportowania odmów dostępu do danych. Producent auta może odmawiać udostępnienia danych diagnostycznych niezależnym warsztatom, powołując się na tajemnicę handlową. Warsztat nie otrzymuje danych. Może ewentualnie złożyć skargę do organu nadzorczego – ale by to zrobić, musi wiedzieć, że odmowa była nieuzasadniona. Skąd ma to wiedzieć, skoro nie ma wglądu w metodologię odmowy ani w to, czy innym podmiotom dane zostały udostępnione?

Obowiązek raportowania rozwiązuje ten problem strukturalnie. Jeśli posiadacz danych musi dokumentować każdą odmowę i jej podstawy, organ nadzorczy może z własnej inicjatywy sprawdzić, czy odmowy są uzasadnione i proporcjonalne. Może identyfikować wzorce, czyli na przykład sytuacje, gdy dany producent odmawia dostępu wyłącznie niezależnym podmiotom, a własnej sieci autoryzowanej te same dane udostępnia bez ograniczeń. Może reagować zanim poszkodowane firmy zdążą zapukać do drzwi z oficjalną skargą.

Andrzej Budziszewski – Country Manager Poland firmy Original Birth i Ekspert Fundacji Horyzont Mobilności nie pozostawia wątpliwości co do roli tego mechanizmu:

– Obowiązki raportowania zostały wprowadzone właśnie po to, aby zniechęcać do nieuzasadnionych odmów i zapewniać przejrzystość w stosowaniu ograniczonych wyjątków przewidzianych w Data Act. Rozporządzenie ustanawia jasną zasadę: dostęp do danych powinien być regułą, natomiast odmowa powinna pozostawać ściśle ograniczona do wyjątkowych i dobrze uzasadnionych okoliczności. – podkreśla Budziszewski.

Co chcą zmienić i dlaczego to problem?

W toku prac nad Digital Omnibus pojawiły się propozycje idące w dwóch kierunkach jednocześnie i obydwa budzą poważne wątpliwości.

Pierwszy kierunek to osłabienie obowiązków raportowania. Coraz głośniej słychać argumentację, że obowiązki te nakładają zbędne ciężary administracyjne na posiadaczy danych, a ewentualne spory można rozstrzygać na bieżąco w ramach istniejących mechanizmów skargowych. Po co dokumentować z góry, skoro można reagować na konkretne skargi?

Odpowiedź jest prosta – ale wymaga rozumienia asymetrii rynkowej. Skargę może złożyć ten, kto wie, że został poszkodowany, i kto ma zasoby, by przez potencjalnie długie postępowanie ją popierać. Mały warsztat, któremu odmówiono dostępu do danych diagnostycznych, zazwyczaj nie spełnia żadnego z tych warunków. Nie wie, czy odmowa była uzasadniona, bo nie ma wglądu w politykę danych producenta. I nie ma zasobów, żeby latami procesować się z korporacją.

Drugi kierunek to poszerzenie katalogu podstaw odmowy tak, by posiadacze danych mogli łatwiej powoływać się na ryzyko bezpieczeństwa, ochronę przed transferem danych do państw trzecich czy inne ogólne klauzule, które odpowiednio zinterpretowane mogłyby obejmować niemal każdą sytuację.

Alfred Franke, założyciel Fundacji Horyzont Mobilności, wyjaśnia, jak realnie wyglądają konsekwencje takich zmian:

– Osłabienie lub usunięcie obowiązków raportowania groziłoby podważeniem fundamentalnej zasady Data Act poprzez umożliwienie odmów dostępu bez wystarczającej przejrzystości lub nadzoru. W praktyce mogłoby to opóźnić lub ograniczyć możliwość wykonywania przez użytkowników i zewnętrznych dostawców usług ich uzasadnionych praw dostępu do danych, a szczególnie tam, gdzie terminowy dostęp jest kluczowy dla świadczenia usług naprawczych, konserwacyjnych i innych usług rynku wtórnego. – podkreśla Franke.

Artykuły 4(8) i 5(11) – szczegóły, za którymi stoi duże ryzyko

W dyskusjach branżowych coraz częściej padają numery konkretnych przepisów: art. 4(8) i art. 5(11) Data Act. Warto je zapamiętać, gdyż regulują one właśnie kwestię tajemnicy handlowej jako podstawy odmowy dostępu do danych.

Artykuł 4(8) dotyczy sytuacji, gdy posiadacz danych odmawia dostępu do danych nieosobowych, powołując się na tajemnicę handlową. Przepis wyraźnie zakreśla granice tego wyjątku, że odmowa musi być uzasadniona, a tajemnica handlowa rzeczywista i konkretna, nie hipotetyczna.

Artykuł 5(11) reguluje analogiczną kwestię w kontekście obowiązku udostępniania danych przez posiadacza danych na żądanie użytkownika.

Każda próba rozszerzenia zakresu tych przepisów, nawet jeśli będzie prezentowana jako „doprecyzowanie” lub „uelastycznienie”, niesie ryzyko, że tajemnica handlowa stanie się domyślnym uzasadnieniem odmowy, a nie starannie wyważonym wyjątkiem. A jeśli obowiązki raportowania zostaną przy tym osłabione lub zniesione, weryfikacja tego, czy odmowy są uzasadnione, stanie się praktycznie niemożliwa.

Historia, która pokazuje, czym to grozi

Spory o dostęp do danych technicznych w motoryzacji mają bogatą historię. Przez długie lata producenci samochodów skutecznie ograniczali dostęp niezależnych serwisów do dokumentacji technicznej, powołując się m.in. na tajemnicę handlową i prawa własności intelektualnej. Regulacje unijne od rozporządzenia 1400/2002 przez kolejne wersje GVO aż po obecne przepisy homologacyjne były próbą zmiany tej sytuacji.

Efekty były, ale rzadko natychmiastowe. Każdorazowo producenci znajdowali nowe sposoby na utrzymanie faktycznej kontroli, nawet gdy prawo formalne szło w kierunku większej otwartości. Format danych, warunki licencji, wymogi rejestracyjne dla warsztatów, opłaty dostępowe każde z tych narzędzi było używane, by spełniać literę prawa przy jednoczesnym utrudnianiu jego stosowania.

Poszerzenie podstaw odmowy i osłabienie raportowania w Data Act byłoby krokiem wstecz, to znaczy powrotem do świata, w którym „dostęp do danych” jest prawem zapisanym w rozporządzeniu, ale faktycznie trudno dostępnym w codziennej pracy warsztatu.

Wniosek: zasada jest jedna i musi zostać zachowana

Data Act wyznaczył zasadę, że dostęp jest regułą, a odmowa jest wyjątkiem. Ta zasada ma sens nie tylko moralny, ale czysto ekonomiczny. Rynek usług motoryzacyjnych takich jak serwis, naprawa, diagnostyka, kalibracja zaawansowanych systemów może funkcjonować efektywnie tylko wtedy, gdy dane niezbędne do wykonywania tych usług są dostępne dla wszystkich uprawnionych podmiotów na równych warunkach.

Tajemnica handlowa powinna chronić to, co rzeczywiście jest tajemnicą: know-how produkcyjny, formuły, algorytmy sterowania. Nie powinna chronić przed możliwością ograniczania napraw samochodów przez kompetentny warsztat.

Utrzymanie obecnych ram raportowania jest niezbędne dla zachowania tej równowagi. Bo bez przejrzystości nie ma kontroli. A bez kontroli nie ma gwarancji, że prawo dostępu do danych ma jakiekolwiek praktyczne znaczenie.

Przeczytaj także:

• Cyfrowy Omnibus jedzie przez Brukselę. Niezależne warsztaty lepiej nie przegapcie tego kursu!
• Udostępnię dane, ale w PDF-ie. Historia pewnego manewru, który może kosztować warsztaty bardzo wiele.